هنر خاتم

تعریف هنرخاتم: عملی هنری است که معمولاً بر روی چوب های شکیل و صاف و صیقلی اجرا می شود . این هنر حاصل ترکیب و کنار هم قرارگرفتن مثلث های ریز و رنگی است که از انواع  چوب ، استخوان حیوانات بزرگ و فلز زرد به دست آمده و بصورت هم اندازه ومنظم در کنار یکدیگر روی سطح چوبی چسبیده می شوند.

راجع به علت نامگذاری این هنر به نام خاتم دو قول معروف وجود دارد: یکی اینکه در این هنر آشنایی و خبرگی در زمینه ی سایر هنرها و مهارت ها مانند : نجاری ، مجسمه سازی، هندسه، ترکیب رنگ، و… جزء ضروریات و مسلمات ورود به این هنر است ، و از این جهت ختم کننده ی هنرهای دیگر محسوب می شود. تعبیر دیگر به این جهت است که دراین هنر دقت و ظرافت در کنار سختکوشی ، شکیبایی و کارپرزحمت اثری را پدید می آورد که نمونه های موفق وویژه آن صرفاً از طریق هماهنگی میان ذهن و عمل یا روان و تن شدنی است و لذا خصوصیت هنری در این کار به شکل تمام و کمال بروز می یابد و به همین جهت هنرخاتم یا ختم هنرهای دیگرنام گرفته است.

تاریخچه و پیشینه

آثار هنری خاتم در انواع ابتدایی به قرن های قبل بر می گردد؛ اما شکل امروزی آن با همه ی تغییرات و تحولاتی که در ساخت و تولید این آثار به چشم    می خورد ؛ ریشه در چهار قرن پیش دارد و به دوران صفویه مربوط می شود.

در مقایسه دوران های گذشته ، اوج و شکوفایی این هنر در دوران پهلوی اول بروز و ظهور یافته است و شروع توجه جدی به آن با سفارش و ایجاد اتاق خاتم در مجموعه کاخ مرمر آغاز می شود ( اوایل دهه دوم قرن 14 هجری شمسی- سال 1313) که در ساخت این مجموعه بهترین استادان و شاگردان هنر خاتم از سه شهر شیراز ، اصفهان و تهران گرد هم می آیند و مجموعه ای بی نظیر و منحصر به فرد از لوازمات و محیط یک اتاق تشریفاتی ( اتاق کار رضا شاه پهلوی) را تماماً از خاتم مهیا و تعبیه می کنند.

خاتم کاری و خاتم سازی بعد از انقلاب اسلامی در سال 1357 علیرغم تلاش در جهت توسعه کمی و کیفی آن به علل مختلف و از جمله کاهش شدید توریست خارجی مورد استقبال و در مسیر شکوفایی پیش از انقلاب واقع نشد و بخصوص از جهت کیفیت به علت استفاده از مواد غیر اصیل و نیز کم شدن ظرفیت ها لطمه سنگینی خورد.

هنر خاتم بطور کلی به دوبخش خاتمسازی و خاتمکاری تقسیم می شود . منظور از خاتمسازی مراحلی است که خاتم برای نصب برروی اشیاء چوبی آماده می شود و خاتمکاری مراحل پیاده سازی خاتم بر اشیاء چوبی است.

در اینجا بطور خلاصه مراحل خاتمسازی و خاتمکاری توضیح داده می شود:

1- ساخت مواد خاتم: مواد اولیه ساخت خاتم عمدتاً شامل موارد زیر است :

1- انواع چوب : با رنگ های طبیعی و یکنواخت ( از جمله فوفل ، آبنوس ، نارنج ، عناب ، گردو و …) و چوب هایی که مصنوعی رنگ می شوند ( مثلاً قرار دادن چوب روشن درترکیب سرکه و مس برای تولید رنگ سبز) . تنوع و گوناگونی رنگ برای این است که وقتی در کنار هم قرار می گیرند ؛ ترکیب و جلوه زیبایی را به رخ بیننده بنشانند.

این چوب ها با اره و رنده و سوهان به شکل مثلث های متساوی الاضلاع و در اندازه های کوچک ( معمولاً 1-2 میلی متر) تولید می شوند.

2- برش های استخوان : که معمولاً از استخوان شتر یا اسب یا گاو (و در موارد نادر از استخوان یا عاج فیل ) بدست می آید و اصطلاحاٌ به آن قاتلی می گویند. برش های استخوان مشابه چوب ها هم بصورت مثلث های ریز(برای قرار گرفتن در کنار سایر مواد خاتم ) وهم بصورت درشت در اشکال هندسی ( مثلاً ستاره منتظم پنج پرو…) بریده شده و به کار می روند.

3- فلز زرد : معمولاً برای تولید زردی از فلز برنج استفاده می شود و به همان سبک و تولید چوب ها از طریق به عمل آوری فلز بصورت مثلث یا لایه  استفاده می شود.( ممکن است در موارد نادر از طلا یا فلزهای مشابه و یا نقره و آلومینیوم برای تولید رنگ های متفاوت استفاده شود).

4- سریشم  یا چسب چوب : برای کنار هم قرار گرفتن و ترکیب سه مؤلفه ی یاد شده در بالا ضروری است .

بقیه موادخاتم شامل انواع روغن های جلا دهنده و غیره جزء متفرعات مواد خاتم محسوب می شود.

اهمیت این قسمت در این است که جنس مواد به کارگرفته شده مرغوب و صاف و صیقلی و بدون خوردگی ، گره ، ترک و زدگی باشند.

2- ساخت یا تنظیم گل خاتم:

ساخت قطعه های خاتم از طریق کنار هم قرار دادن مواد یاد شده بصورت مثلث های ریز منظم و چسب حائل میان آنها بدست می آید. این کار براساس طرح از پیش تعیین شده نهایتاً تبدیل به یک گل خاتم می شود که درآن مثلاً چندین مثلث کوچک محیط یک چند ضلعی را پر می سازند. سطح گل خاتم بسته به نوع طرح و جایی که می خواهد مورد استفاده قرارگیرد ممکن است قطری بین 5. تا 4 سانتی متر باشد.( در برخی موارد می تواند بزرگتر هم باشد) .

طول گل خاتم در حالت اولیه حدود 40 الی 50 سانتی متر است. آنچه باعث می شود این مثلث های کوچک کنار هم قرار گیرند ؛ مایع چسبنده ای است که به روش سنتی از سریشم و اخیراً از چست چوب استفاده می شود.

اهمیت این قسمت در این است که مثلث های تهیه شده از مواد خاتم همگی دارای اضلاع یکسان و مساوی باشند و ترکیب آنها با مایع چسبنده نیز منتظم باشد.

3- عمل آوری گل خاتم:

پس از آنکه گل  خاتم آماده شد ، آن را با اره به چند قسمت کوچکتر تقسیم نموده و مجدداً با استفاده از مایع چسبنده در لای فشار یا پرس یا اصطلاحاً تنگ قرار می دهند ، تا قطعات بریده شده به هم جفت شده و بصورت ردیف تعدادی گل خاتم بوجود بیاورند. نهایتاً خاتم پرس شده و تثبیت شده به قطعات نازک 2 میلی متری بریده شده و با یک پوشش چوبی از یک جهت ، آماده کار گذاشتن (چسباندن) بر روی زیر ساخت چوبی می شود.

اهمیت این قسمت از ساخت خاتم در این است که دستگاه فشار یا پرس بنحوی فشار را از چهارطرف ( دو طرف حجم کار باز است تا اضافات مایع چسبنده خارج شود) وارد نماید تا گل های خاتم کنار هم پس و پیش نشوند و نظم خاتم به هم نخورد.

4- زیر ساخت خاتم:

زیر ساخت چوبی خاتم شی ء چوبی است که قرار است خاتم روی آن تعبیه یا اصطلاحاً پیاده شود. این زیر ساخت می تواند از انواع چوب ها باشد و لی به جهت اهمیت پوشش خاتم و ضرورت ماندگاری ، از چوب های مرغوب و سخت و محکم استفاده می شود که معمولاً در اکثرموارد از چوب های جنگلی مثل افرا یا گردو ( اصطلاحاً چوب های مخملی) هستند. زیر ساخت چوبی بسته به خواسته هنرمند از قطعات کوچک مثل جای بسته کبریت ، چوب سیگار ، قلمدان و … تا قطعات بزرگ مثل تختخواب ، کمد قدی ، میز پذیرایی و …. را شامل می شود.

اهمیت این قسمت از کار به نوع چوب به کار رفته ، نظم و قرینگی در اجزای مشابه ( مثل پایه های مشابه در میز یا صندلی) ، هم اندازه بودن اضلاع و گوشه ها ( مثل قاب یا جعبه ) ، به کار بردن پیچ و خم و منبت مناسب و دادن طرح و شکل به زیر ساخت ( اصطلاحاً قرنگی کاری) بر می گردد .

5- طراحی نقشه یا گره کشی :

برای اینکه خاتم به عمل آمده بر روی زیر ساخت چوبی پیاده شود ؛ابتدا نیازمند طرحی ازپیش تعیین شده هستیم . بخصوص این کار بر روی قطعات بزرگ یا پیچیده نیازمند طراحی نقشه است که اصطلاحاً گره کشی گفته می شود و معمولاً باخط کش و پرگار انجام می شود.

فن یا هنر گره کشی دربرخی هنرهای تزئینی مثل آینه کاری، کاشی کاری، معرق کاری ، چوب کاری( در و پنجره ) به کار می رود ومعمولاً بر روی دیواره ها و سقف ها و گنبد های بناهای مهم و مقدس ( مثل مساجد و آرامگاه های بزرگان) پیاده می شوند. گره کشی در واقع هنر پوشش زیر ساخت ( زمینه قابل کار) بنحوی است که تکه های تهیه شده از هنر مورد نظر ( کاشی ، آینه ، چوب ، خاتم ) به بهترین و زیبا ترین شیوه ممکن و بصورت اشکال هندسی جذاب و منظم و بخصوص قرینه در سطح مورد نظر قرار گیرند.

اهمیت این بخش در این است که علاوه بر نظم دقیق اندازه ها ( کمتر از یک دهم میلی متر خطا) ، تنوع اشکال هندسی و شیوه ترکیب آنها درکنار هم بنحو شایسته و چشم نوازی مشاهده شود.

6- پیاده سازی خاتم:

پس از اینکه زیر ساخت خاتم با طراحی نقشه آماده شد ، خاتم های قابل نصب بر روی آن با انتخاب گل های متنوع و مناسب بر روی طرح گره نصب یا اصطلاحاً پیاده می شوند . این کار با مایع چسبنده و نیز میخکاری گوشه های اشکال هندسی صورت می گیرد.

اهمیت این بخش در این است که علاوه بر قرینه بودن خاتم ها در هر واحد داخل گره ، حتی الامکان خود گل های خاتم به صورت مشابه و قرینه در واحدهای گره ( اصطلاحاً لغت ) قرار گیرد. ضمناً نحوه انتخاب و ترکیب و رنگ بندی گل های خاتم درکنار هم نمایشگر بخشی از ذوق و قریحه هنرمند در جلوه دادن بصری وهنری کار است.

7- پراخت خاتم:

آخرین مرحله خاتمکاری اصطلاحاً پرداخت نام دارد. و برای این است که اگر درطول کار مثله های کوچک مواد خاتم( شامل چوب ها ، استخوان ها و فلزبرنج ) از اثر جدا شده باشند و یا بین گل های خاتم و سطح کار فاصله یا فضای کوچک خالی مانده باشد؛ اصلاح و رفع نقص صورت گیرد. نیز اگر سطح کار خاتم دارای پستی و بلندی است؛ با سوهان زدن و سمباده کاری خاتم ها در سطح کار یکدست و همسطح شوند.

نهایتاً خاتم پیاده شده بر روی زیر ساخت چوبی جلا داده می شود تا سطح کار درخشنده شده و هم محافظ و مانعی برای نفوذ رطوبت و چربی و تأثیر سرما و گرما باشند که باعث تخریب خاتم نشوند.

اهمیت این قسمت در دقت و ظرافت و تکمیل نواقص احتمالی است.

ویژگی های اثر خاتم ممتاز:

نکاتی که در باره اهمیت هر یک از بخش های خاتمسازی و خاتمکاری گفته شد مشخص می کند که ویژگی یک اثر خاتم مطوب و ممتاز چیست. یکباردیگر موارد مذکور بطور خلاصه تکرار می شود:

  1. ازمواد خاتم اصیل و درجه یک استفاده شود .
  2. هرچه اجزای گل خاتم منظم تر و منتظم باشند .
  3. هرچه اجزای گل خاتم ریزتر و ترکیب آنها زیبا تر باشند.
  4. زیرساخت خاتم علاوه بر مرغوبیت جنس چوب ، هرچه شکیل و زیباتر و دارای خم های متناسب و پیچیده باشد.
  5. ترکیب و رنگ بندی درحد اعلا و گل های خاتم متنوع باشند.
  6. طرح گره هرچه دقیقتر و با تنوع هر چه بیشتر واحدها (لغت ها) باشد.
  7. سطح اثربدون پستی و بلندی و کاملاً یکنواخت و صاف و شفاف باشد.
  8. سطح خاتم دارای هیچ زدگی و نقصی نباشد.
  9. قرینه کاری در اثر نه تنها در واحدهای هر شکل داخل گره تشابه داشته باشد ؛ بلکه درداخل هر واحد نیز قرینه کاری نصب خاتم رعایت شده باشد.

 

 

تنظیم و تألیف : رضا حکیم الهی

شهریور 1398